Είναι η στεφανιαία νόσος (αθηροσκλήρωση) μια οντότητα της σύγχρονης δυτικής κοινωνίας; Ή υπήρχε από πάντα;

Ζούμε σε έναν σύγχρονο κόσμο που ευνοεί ανθυγιεινές συνήθειες: καθιστική ζωή, επεξεργασμένα τρόφιμα, άγχος, κάπνισμα. Δεν είναι λοιπόν περίεργο που πολλοί πιστεύουν ότι σήμερα βιώνουμε μια «επιδημία» στεφανιαίας νόσου.

Η πραγματικότητα, όμως, είναι πιο σύνθετη — και ίσως πιο αισιόδοξη απ’ όσο νομίζουμε.

Η αθηροσκλήρωση, δηλαδή η προοδευτική συσσώρευση αθηρωματικής πλάκας στα τοιχώματα των αρτηριών, δεν είναι σύγχρονη ασθένεια. Υπάρχει εδώ και χιλιάδες χρόνια. Και παρότι η καρδιαγγειακή νόσος παραμένει η κύρια αιτία θανάτου παγκοσμίως, σήμερα, σε πολλές χώρες, τα πηγαίνουμε καλύτερα από ποτέ.

Ας δούμε γιατί.

Ένα από τα χαρακτηριστικά ευρήματα της στεφανιαίας νόσου είναι η ασβέστωση των αρτηριών. Στην αξονική τομογραφία, η ασβέστωση εμφανίζεται ως λευκές περιοχές στο τοίχωμα των αγγείων και αποτελεί ένδειξη συσσώρευσης αθηρωματικής πλάκας.
Όσο μεγαλύτερη η ασβέστωση, τόσο μεγαλύτερο και το συνολικό αθηρωματικό φορτίο.

Σε εικόνες αξονικής τομογραφίας με έντονη ασβέστωση, παρατηρούνται λευκές περιοχές κατά μήκος μεγάλων αγγείων, όπως η αορτή, οι λαγόνιες αρτηρίες και οι στεφανιαίες αρτηρίες της καρδιάς. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ασβέστωση μπορεί να φαίνεται και εκτός αγγείων, για παράδειγμα στην τραχεία — ένα εύρημα που σχετίζεται με τη γενικότερη «γήρανση» των ιστών.

Για έναν ακτινολόγο, τέτοια εικόνα θα θεωρούνταν απολύτως αναμενόμενη σε έναν ηλικιωμένο ασθενή.

Και όμως.

Η εικόνα που βλέπεις πιο πάνω δεν προέρχεται από σύγχρονο ασθενή, αλλά από αξονική τομογραφία μιας μούμιας ηλικίας περίπου 4.000 ετών — μιας Αιγύπτιας πριγκίπισσας.

Η εξέταση αυτή πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της λεγόμενης μελέτης Horus, μιας ερευνητικής προσπάθειας που στόχο είχε να διερευνήσει αν η αθηροσκλήρωση υπήρχε και στους αρχαίους πληθυσμούς.

Οι ερευνητές συνέκριναν τα ευρήματα από τις αρτηρίες αρχαίων Αιγυπτίων με εκείνα σύγχρονων Αιγυπτίων. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά:
η αθηροσκλήρωση ήταν σχετικά συχνή ακόμη και στην Αρχαία Αίγυπτο, σε ορισμένες περιπτώσεις μάλιστα σε άτομα ηλικίας κάτω των 40 ετών.

Σε γραφήματα της μελέτης, φαίνεται ότι η αγγειακή ασβέστωση αυξάνεται με την ηλικία τόσο στους σύγχρονους όσο και στους αρχαίους πληθυσμούς — ένα μοτίβο που παραμένει σταθερό στο πέρασμα των χιλιετιών.

Βέβαια, όσοι ενταφιάζονταν σε πολυτελείς τάφους ανήκαν πιθανότατα σε ανώτερες κοινωνικές τάξεις και είχαν διαφορετικό τρόπο ζωής από τον γενικό πληθυσμό. Παρ’ όλα αυτά, το μήνυμα είναι ξεκάθαρο:

Η αθηρωματική νόσος δεν είναι δημιούργημα της σύγχρονης εποχής.
Μας συνοδεύει εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Αν μεταφερθούμε αρκετούς αιώνες μπροστά, η εικόνα αλλάζει δραματικά.

Παρότι σήμερα η στεφανιαία νόσος εξακολουθεί να προκαλεί πρόωρους θανάτους, για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα προκαλούσε πολύ περισσότερους.

Σε διαχρονικά διαγράμματα θνησιμότητας (όπως αυτά από την Αυστραλία), φαίνεται καθαρά ότι:

• στις αρχές του 1900 τα ποσοστά θανάτου από καρδιαγγειακά αίτια αυξήθηκαν θεαματικά

• από τη δεκαετία του 1970 και μετά, ακολούθησε απότομη και σταθερή μείωση

Οι λόγοι είναι πολλοί και σύνθετοι. Ωστόσο, η δραστική μείωση του καπνίσματος φαίνεται πως έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Παράλληλα, βελτιώθηκε σημαντικά η κατανόησή μας γύρω από:

• τη χοληστερόλη

• την αρτηριακή υπέρταση

• τον σακχαρώδη διαβήτη

• και τη σχέση τους με την καρδιαγγειακή νόσο

Αυτό μεταφράστηκε σε καλύτερη πρόληψη και αποτελεσματικότερες θεραπείες.

Το αποτέλεσμα;
Σε ανεπτυγμένες χώρες, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο, η θνησιμότητα από καρδιαγγειακά νοσήματα έχει μειωθεί κατά περίπου 75% τα τελευταία 60 χρόνια.

Και όμως, αυτή η πρόοδος δεν μοιράστηκε ισότιμα.

Ακόμη και μέσα στην ίδια χώρα, υπάρχουν τεράστιες ανισότητες.
Για παράδειγμα, οι κάτοικοι της Γλασκώβης, μιας λιγότερο εύπορης περιοχής του Ηνωμένου Βασιλείου, έχουν περίπου τριπλάσιο κίνδυνο πρόωρου θανάτου από καρδιαγγειακή νόσο σε σύγκριση με τους κατοίκους της Νοτιοανατολικής Αγγλίας.

Και αυτό δεν είναι εξαίρεση.

• Στις μεγάλες πόλεις, η διαφορά στο προσδόκιμο ζωής μπορεί να φτάνει τα 8–10 χρόνια απλώς αλλάζοντας γειτονιά.

• Άτομα με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο εμφανίζουν συχνότερα υπέρταση, σακχαρώδη διαβήτη και κάπνισμα — όχι επειδή «δεν προσέχουν», αλλά επειδή ζουν σε περιβάλλοντα με περιορισμένη πρόσβαση σε υγιεινή διατροφή, άσκηση και προληπτική φροντίδα.

• Σε αγροτικές ή υποβαθμισμένες περιοχές, η καθυστερημένη διάγνωση και η μικρότερη πρόσβαση σε εξειδικευμένες υπηρεσίες υγείας αυξάνουν τον κίνδυνο επιπλοκών και πρόωρης θνητότητας.

Η καρδιαγγειακή νόσος, λοιπόν, δεν είναι απλώς θέμα βιολογίας ή ατομικών επιλογών.
Είναι και καθρέφτης της κοινωνίας: του εισοδήματος, της εκπαίδευσης, του περιβάλλοντος, των ευκαιριών.

Παρά το γεγονός ότι η αθηροσκλήρωση είναι αρχαία και η πρόοδος άνιση, υπάρχουν ακόμη και σήμερα πληθυσμοί στους οποίους η στεφανιαία νόσος είναι σχεδόν απούσα.

Για να κατανοήσουμε γιατί, χρειάζεται να αναφερθούμε στο σκορ ασβεστίου.

Η μέτρηση αυτή εκτιμά το βαθμό ασβέστωσης των στεφανιαίων αρτηριών:

• Σκορ 0 σημαίνει απουσία ασβεστοποιημένης πλάκας

• Σκορ >0 υποδηλώνει παρουσία αθηρωματικής πλάκας

• Σκορ >100 ή πάνω από το 75ο εκατοστημόριο θεωρείται ένδειξη αυξημένου κινδύνου εμφράγματος μέσα στα επόμενα 10 χρόνια

Σε μεγάλες μελέτες σύγχρονων πληθυσμών, όπως η μελέτη MESA στις ΗΠΑ, φαίνεται καθαρά ότι όσο αυξάνεται η ηλικία, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα υψηλού σκορ ασβεστίου, τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες.

Η ηλικία παραμένει ο ισχυρότερος παράγοντας κινδύνου για στεφανιαία νόσο.

Ας δούμε όμως τι συμβαίνει σε έναν εντελώς διαφορετικό σύγχρονο πληθυσμό: τη φυλή Tsimane της Βολιβίας.

Πρόκειται για σύγχρονους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες, οι οποίοι έχουν επίσης υποβληθεί σε μέτρηση σκορ ασβεστίου. Τα αποτελέσματα είναι πραγματικά εντυπωσιακά.

Σε γραφήματα που συγκρίνουν ηλικία και σκορ ασβεστίου, παρατηρείται ότι:

• το ποσοστό ατόμων με σκορ >100 ή πάνω από το 75ο εκατοστημόριο είναι σχεδόν μηδενικό

• ακόμη και σε μεγαλύτερες ηλικίες, η αθηροσκλήρωση παραμένει εξαιρετικά σπάνια

Αυτό εξηγεί γιατί οι Tsimane εμφανίζουν πιθανότατα τα χαμηλότερα ποσοστά στεφανιαίας νόσου παγκοσμίως.

Οι λόγοι;

• εξαιρετικά χαμηλά ποσοστά παχυσαρκίας

• ελάχιστη υπέρταση

• σχεδόν ανύπαρκτος διαβήτης

• χαμηλή χοληστερόλη

• μηδενικό ή ελάχιστο κάπνισμα

Η απάντηση είναι ξεκάθαρη: είναι και τα δύο.

Η στεφανιαία νόσος δεν είναι σύγχρονο φαινόμενο. Υπήρχε και στην αρχαιότητα.
Όμως, το γεγονός ότι ζούμε σήμερα δεν σημαίνει ότι είναι αναπόφευκτο να τη νοσήσουμε σε νεαρή ηλικία.

Το παράδειγμα της φυλής Tsimane δείχνει με τον πιο πειστικό τρόπο ότι:
όταν όλοι οι παράγοντες καρδιαγγειακού κινδύνου διατηρούνται σε βέλτιστα επίπεδα, ο δια βίου καρδιαγγειακός κίνδυνος μειώνεται δραστικά.

Δεν χρειάζεται, ούτε προτείνεται, να γίνουμε όλοι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες.
Αλλά ίσως χρειάζεται να υιοθετήσουμε λίγη περισσότερη «φιλοσοφία Tsimane» και λίγη λιγότερη… αιγυπτιακή βασιλεία.

Η πρώιμη στεφανιαία νόσος δεν είναι αναπόφευκτη.
Αρκεί να ξέρουμε πώς να γείρουμε τις πιθανότητες υπέρ μας.